विश्व फोटोग्राफी दिवस : एउटा तस्वीरको जन्मदेखि डिजिटल युगसम्मको रोचक यात्रा

काठमाडौं – हरेक वर्ष अगस्ट १९ मा विश्वभर विश्व फोटोग्राफी दिवस (World Photography Day) मनाइन्छ। तस्वीरमार्फत इतिहास, संस्कृति, समाज र जीवनका महत्वपूर्ण क्षणलाई सुरक्षित राख्ने फोटोग्राफीको योगदानलाई स्मरण गर्दै यो दिवस मनाउने गरिन्छ।

विश्व फोटोग्राफी दिवसको इतिहास सन् १८३९ अगस्ट १९ मा जोडिएको छ। यही दिन फ्रान्सेली सरकारले Louis Daguerre ले विकास गरेको ‘Daguerreotype’ फोटोग्राफी प्रक्रियालाई सार्वजनिक रूपमा घोषणा गरेको थियो। यसलाई फोटोग्राफीको इतिहासमा महत्वपूर्ण मोड मानिन्छ। तर फोटोग्राफीको सुरुवात भने सन् १८३९ भन्दा धेरैअघि नै भइसकेको थियो।

पहिलो स्थायी तस्वीर कसले खिचे ?

फ्रान्सेली आविष्कारक Nicéphore Niépce ले सन् १८२६/२७ तिर संसारकै सबैभन्दा पुरानो स्थायी तस्वीरमध्ये एक खिचेका थिए। उनले आफ्नो घरको झ्यालबाट देखिएको दृश्यलाई ‘View from the Window at Le Gras’ नाम दिइएको तस्वीरमा कैद गरेका थिए। Niépce ले प्रयोग गरेको प्रक्रियालाई Heliography भनिन्थ्यो, जसको अर्थ लगभग ‘सूर्यले बनाएको चित्र’ भन्ने हुन्छ।

आजको डिजिटल क्यामेरामा सेकेन्डको हजारौँ भागमा तस्वीर खिच्न सकिन्छ। तर प्रारम्भिक फोटोग्राफीमा एउटा तस्वीर तयार गर्न घण्टौँसम्म exposure आवश्यक पर्थ्यो। Niépce को प्रसिद्ध प्रारम्भिक तस्वीरका लागि करिब आठ घण्टासम्म exposure लागेको मानिन्छ।

Daguerreotype ले बदल्यो फोटोग्राफीको संसार

Niépce पछि Louis Daguerre ले फोटोग्राफी प्रविधिलाई अझ प्रभावकारी बनाउन काम गरे। Niépce सँगको सहकार्यपछि उनले अनुसन्धानलाई निरन्तरता दिँदै चाँदी लेपन गरिएको तामाको प्लेट प्रयोग गर्ने नयाँ प्रक्रिया विकास गरे। यसैलाई Daguerreotype भनियो।

सन् १८३९ मा यसको विधि सार्वजनिक भएपछि फोटोग्राफी तीव्र गतिमा विश्वभर फैलिन थाल्यो। केही वर्षमै युरोप र अमेरिकाका शहरहरूमा फोटोग्राफी स्टुडियोहरू खुल्न थाले।

त्यतिबेला फोटो खिच्न ‘Smile’ होइन, धैर्य चाहिन्थ्यो

आज क्यामेरा अगाडि उभिएर एक सेकेन्डमै दर्जनौँ तस्वीर खिच्न सकिन्छ। तर प्रारम्भिक फोटोग्राफीमा तस्वीर खिच्नु निकै कठिन काम थियो। Exposure लामो हुने भएकाले मानिसहरूलाई लामो समयसम्म नचलिकन बस्नुपर्थ्यो। त्यसैले पुराना तस्वीरहरूमा मानिसहरू प्रायः गम्भीर र स्थिर देखिन्छन्। अर्थात्, आजको ‘Smile please!’ भन्दा फोटोग्राफीको सुरुवाती युगमा ‘Please don’t move!’ बढी महत्वपूर्ण थियो।

Selfie पनि नयाँ आविष्कार होइन

आज सामाजिक सञ्जालमा selfie सामान्य भइसकेको छ। तर यसको इतिहास भने करिब दुई शताब्दी पुरानो छ। सन् १८४० मा फ्रान्सेली फोटोग्राफर Hippolyte Bayard ले आफ्नै self-portrait तयार गरेका थिए। उनले आफूलाई मृत अवस्थामा देखाउँदै बनाएको उक्त तस्वीरलाई ‘Self-Portrait as a Drowned Man’ भनेर चिनिन्छ। यसले selfie संस्कृति स्मार्टफोनको आविष्कारसँगै सुरु भएको होइन भन्ने रोचक तथ्य देखाउँछ।

एउटा तस्वीर, एउटा मात्र प्रतिलिपि

Daguerreotype प्रविधिको अर्को रोचक पक्ष के थियो भने यसबाट बनेको तस्वीर आजको डिजिटल फोटो वा film negative जस्तो सजिलै copy गर्न सकिँदैनथ्यो। प्रत्येक तस्वीर लगभग एक मात्र original image हुन्थ्यो। त्यसैले प्रारम्भिक photograph आजका डिजिटल फाइलभन्दा धेरै दुर्लभ र मूल्यवान मानिन्थे।

Photography शब्दको अर्थ पनि रोचक

‘Photography’ शब्द ग्रीक भाषाका दुई शब्दबाट बनेको हो। Photo अर्थात् ‘प्रकाश’ र Graphy अर्थात् ‘लेखन वा चित्रण’। अर्थात् Photography लाई सरल भाषामा ‘प्रकाशले लेखेको चित्र’ भनेर बुझ्न सकिन्छ।

क्यामेरादेखि AI सम्म

करिब दुई सय वर्षको यात्रामा फोटोग्राफीले ठूलो परिवर्तन पार गरिसकेको छ। लामो exposure र रासायनिक प्लेटबाट सुरु भएको यात्रा film camera, digital camera, DSLR, mirrorless camera, smartphone, drone हुँदै अहिले AI-powered photography सम्म आइपुगेको छ। तर प्रविधि जति परिवर्तन भए पनि फोटोग्राफीको मूल उद्देश्य भने उस्तै छ। एउटा क्षणलाई सुरक्षित राख्नु।

फोटोग्राफीले केवल सुन्दर दृश्यलाई कैद गर्दैन। यसले युद्ध, विपद्, सामाजिक परिवर्तन, राजनीतिक आन्दोलन, संस्कृति, परम्परा र मानिसको दैनिक जीवनलाई समेत इतिहासका रूपमा सुरक्षित राख्छ।

किन महत्वपूर्ण छ विश्व फोटोग्राफी दिवस ?

विश्व फोटोग्राफी दिवस फोटोग्राफर, फोटो पत्रकार, कलाकार तथा क्यामेराप्रेमीका लागि आफ्नो काम र फोटोग्राफीको महत्वलाई सम्झने अवसर हो। एउटा तस्वीरले कहिलेकाहीँ हजारौँ शब्दले भन्न नसकेको कुरा भन्न सक्छ। एउटा पुरानो तस्वीरले हराइसकेको संस्कृति देखाउन सक्छ, इतिहासको कुनै क्षणलाई जीवित बनाउन सक्छ र भविष्यका पुस्तालाई विगतसँग जोड्न सक्छ।

समय बित्छ, मानिस बदलिन्छ र संसार परिवर्तन हुन्छ। तर एउटा तस्वीरले एउटा क्षणलाई समयभन्दा बाहिर जोगाएर राख्न सक्छ। यही कारणले विश्व फोटोग्राफी दिवस केवल क्यामेराको उत्सव होइन: समय, स्मृति, इतिहास र मानवीय कथालाई तस्वीरमा सुरक्षित राख्ने कलाको उत्सव हो।