‘नायक’बालेन-‘खलनायक’ओली द्वन्द्व: कसको खेल, के यो सुनियोजित हो?

वर्तमान नेपाली राजनीति कुनै गम्भीर नीतिगत बहसको मैदानभन्दा पनि एउटा भव्य ‘थिएटर’ जस्तो देखिन थालेको छ। निर्वाचनको सङ्घारमा आइपुग्दा समाज स्पष्ट रूपमा दुई कित्तामा विभाजित छ। एकातिर नयाँ शक्ति र अनुहारहरूलाई ‘मसिहा’ वा ‘भगवान’ का रूपमा चित्रण गरिँदै छ भने अर्कोतिर पुराना स्थापित शक्तिहरूलाई ‘परम शत्रु’ वा ‘खलनायक’ को रूपमा उभ्याइएको छ। तर, यो विभाजन प्राकृतिक छ कि कतैबाट निर्देशित? यो प्रश्न अहिलेको समयको सबैभन्दा गम्भीर प्रश्न हो।

१. ‘मसिहा’ को निर्माण र देवत्वकरणको मनोविज्ञान

नेपालको पछिल्लो राजनीतिक विकासक्रममा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) को उदय र बालेन शाहको लोकप्रियतालाई एउटा ‘अलौकिक’ शक्तिको रूपमा प्रस्तुत गर्ने प्रयास भइरहेको छ। निराशाले भरिएका जनतालाई जब एउटा सानो आशाको किरण देखाइन्छ, तब उनीहरूले त्यसलाई छिट्टै ‘भगवान’ मान्न थाल्छन्।

बालेन शाह र रास्वपाका उम्मेदवारहरूलाई यसरी विज्ञापन गरिएको छ कि मानौँ उनीहरू आउने बित्तिकै नेपालका सबै समस्या जादुमयी ढंगले समाधान हुनेछन्। तर तर्कपूर्ण रूपमा हेर्दा, राज्य सञ्चालन एउटा जटिल प्रक्रिया हो जुन केवल एउटा व्यक्ति वा एउटा सानो समूहको इच्छाशक्तिले मात्र परिवर्तन हुँदैन। जब कुनै मानिसलाई ‘भगवान’ को दर्जा दिइन्छ, तब उसको आलोचना गर्ने बाटो बन्द गरिन्छ, जुन लोकतन्त्रका लागि घातक हुन सक्छ।

२. केपी ओली र एमाले: ‘नियोजित खलनायक’ को भूमिका

कुनै पनि नाटकलाई सफल बनाउन एउटा बलियो ‘भिलेन’ चाहिन्छ। अहिलेको डिजिटल स्पेस र मिडिया भाष्यमा नेकपा एमाले र विशेष गरी त्यसका अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीलाई ‘खलनायकको पनि खलनायक’ (The Ultimate Villain) का रूपमा स्थापित गर्न ठूलो शक्ति खर्च भइरहेको देखिन्छ।

हो, पुराना दलहरूका धेरै कमजोरीहरू छन्, उनीहरूले भ्रष्टाचार र कुशासनमा प्रश्रय दिएका होलान्। तर, सबै दोषको भारी एउटै पात्रमाथि थुपारेर अरूलाई ‘दूधले धोएको’ देखाउनुले एउटा गम्भीर शङ्का पैदा गर्छ। यो भाष्य यति आक्रामक र व्यवस्थित छ कि यो स्वाभाविक लाग्दैन। लाग्छ, कसैले जानीजानी एउटा पात्रलाई यति धेरै घृणाको पात्र बनाउँदैछ ताकि अर्को पात्रलाई सजिलै ‘हिरो’ सावित गर्न सकियोस्।

३. ‘अदृश्य हात’ र डिजिटल मञ्चनको खेल

यो सबै घटनाक्रम कतैबाट ‘मनिटर’ भइरहेको आभास हुन्छ। सूचना प्रविधिको यो युगमा ‘डाटा’ र ‘अल्गोरिदम’ मार्फत मानिसको सोचाइलाई नियन्त्रण गर्न सकिन्छ।

• कृत्रिम लहर: सामाजिक सञ्जालमा देखिने ट्रेन्डहरू सधैँ वास्तविक जनमत हुँदैनन्। कहिलेकाहीँ ‘बोट्स’ (Bots) र सशुल्क प्रचारकहरू मार्फत एउटा निश्चित दलको पक्षमा लहर र अर्कोको विपक्षमा विषवमन गर्ने गरिन्छ।

• बौद्धिक रिक्तता: नीति, सिद्धान्त र योजनामा बहस हुनुपर्नेमा अहिले केवल ‘गाली’ र ‘ताली’ मा चुनाव केन्द्रित गरिएको छ। यो एउटा यस्तो ‘स्क्रिप्ट’ हो जहाँ जनतालाई भावनामा बगाएर विवेक प्रयोग गर्नबाट रोकिएको छ।

४. के यो केवल एउटा नाटक मात्र हो?

यदि हामीले चिसो दिमागले सोच्यौँ भने, न बालेन शाह वा रास्वपाका नेताहरू कुनै अलौकिक शक्ति हुन्, न त केपी ओली वा अन्य पुराना नेताहरू मात्रै देश बर्बाद गर्ने दानव हुन्। यी दुवै पक्ष राजनीतिक प्रक्रियाका पात्रहरू हुन्। तर, मिडियाले जसरी यो खेललाई ‘राम र रावण’ को युद्ध जस्तो बनाएको छ, त्यसले वास्तविक मुद्दाहरू—जस्तै आर्थिक संकट, बेरोजगारी र परराष्ट्र नीति—लाई ओझेलमा पारेको छ।

यो एउटा यस्तो खेल हुन सक्छ जहाँ जनतालाई दुई अतिवादको बीचमा अल्झाइन्छ र पर्दा पछाडिबाट सत्ताको वास्तविक साँचो अर्कैले घुमाइरहेको हुन्छ।

निष्कर्ष

नेपाली जनता अहिले एउटा यस्तो मोडमा छन् जहाँ उनीहरूले ‘हिरो’ र ‘भिलेन’ को यो फिल्मी भाष्यबाट बाहिर निस्केर सोच्नुपर्ने बेला आएको छ। राजनीतिमा कसैलाई अन्धभक्त भएर भगवान मान्नु र कसैलाई पूर्वाग्रह राखेर दानव देख्नु दुवै खतरनाक हुन्।

यदि हामीले यो ‘मञ्चन गरिएको नाटक’ लाई चिन्न सकेनौँ भने, चुनाव सकिएपछि हामीले पाउने उपहार केवल थप निराशा मात्र हुन सक्छ। साँचो लोकतन्त्र तब मात्र बलियो हुन्छ जब नागरिकले भावनाको लहरमा होइन, तर्क र तथ्यको आधारमा आफ्नो मतको प्रयोग गर्छन्।