नेपालको वर्तमान राजनीतिक र सामाजिक परिवेशमा नारीवाद र यसले बोकेको पाखण्डपूर्ण चरित्र एउटा गम्भीर बहसको विषय बनेको छ। सिद्धान्ततः नारीवादले समानता र न्यायको वकालत गर्नुपर्ने भए तापनि व्यवहारमा यो केवल शक्ति र पहुँच हुनेहरूको सुविधाको साधन मात्र बन्न पुगेको देखिन्छ।
हालैको राजनीतिक परिवर्तन र ‘जेन-जी’ को विद्रोहपछि सुशीला कार्कीलाई नेपालको पहिलो महिला प्रधानमन्त्रीको रूपमा पाउनुलाई धेरैले नारीवादको ऐतिहासिक जितको रूपमा व्याख्या गरे। आम जनताले उनलाई ‘आमा’ को पदवी दिएर एउटा संरक्षकको रूपमा हेरे, तर जब बालेन शाह नेतृत्वको सरकारले काठमाडौँका सुकुम्बासी बस्तीहरूमाथि डोजर चलाएर सयौँ महिला र बालबालिकालाई बिचल्ली बनायो, तब ‘आमा’ भनिएकी प्रधानमन्त्री र अन्य महिला अधिकारकर्मीहरूको मौनताले ठूलो नैतिक प्रश्न खडा गरिदिएको छ। एउटा महिला नेतृत्वमा हुनु मात्रै नारीवादको सफलता होइन, बरु त्यो नेतृत्वले समाजका सबैभन्दा कमजोर महिलाहरूको रक्षा कसरी गर्छ भन्ने कुराले यसको सार्थकता निर्धारण गर्दछ।
यही विरोधाभास रन्जु दर्शनाको घटनामा पनि प्रष्ट देखिन्छ, जहाँ उनले आफ्नो नवजात शिशुलाई काखमा लिएर मतदान गर्न जाँदा उनलाई “नाटक गरेको” भन्दै उपहास गरियो। त्यसबेला नारीवादीहरूले मातृत्वको अधिकारको रक्षा गर्दै कडा प्रतिवाद त गरे, तर तिनै नारीवादीहरूको स्वर आज सुकुम्बासी बस्तीमा आफ्ना सन्तान च्यापेर रुँदै गरेका आमाहरूको पक्षमा सुनिँदैन।
यहाँ ‘मातृत्व’ लाई पनि राजनीतिक लाभ र वर्गको आधारमा वर्गीकरण गरिएको देखिन्छ; एउटा शिक्षित र शक्तिशाली महिलाको मातृत्वको सम्मान हुने तर सुकुम्बासी आमाको मातृत्व र पीडालाई “अतिक्रमणकारी” को बिल्ला भिराएर बेवास्ता गरिने प्रवृत्तिले हाम्रो समाजको दोहोरो मापदण्डलाई उजागर गर्दछ। जब आफ्नै दल सत्तामा हुन्छ, तब अधिकारका कुरा गर्ने महिला सांसदहरू पनि मौन बस्नुले उनीहरू महिलाको हक भन्दा पनि सत्ताको स्वार्थमा बढी केन्द्रित छन् भन्ने देखाउँछ।
अझ अचम्मको कुरा त आशिका तामाङ जस्ता अभियन्ताहरूको मौनता हो, जसले हिजो गरिब र उत्पीडितको आवाज बनेर आफ्नो पहिचान बनाएका थिए। शक्ति र सरकारको हिस्सा बनेपछि हिजोका ती प्रखर अभियन्ताहरूको विद्रोही चरित्र हराउनु र भुईँतहका मानिसहरूको पीडामा आँखा चिम्लिनुले शक्तिको उन्मादले मानिसलाई कसरी बदल्छ भन्ने प्रमाणित गर्दछ। सुकुम्बासी बस्ती हटाउने प्रक्रियामा परेको मानसिक धक्काका कारण दुई जनाको ज्यान गइसकेको अवस्थामा पनि सरकार र नागरिक समाजको ठूलो हिस्साले यसलाई विकासको नाममा जायज ठहर्याउनु विडम्बनापूर्ण छ।
हर्क साम्पाङले प्रधानमन्त्रीको छोरीको फोटो दुरुपयोग गर्दा जाग्ने सामाजिक चेतना र आक्रोश सुकुम्बासी बालबालिकाको भविष्य उजाडिँदा कता हराउँछ? यसले के स्पष्ट पार्छ भने नेपालको वर्तमान नारीवाद र सामाजिक सक्रियता केवल छनोटपूर्ण संवेदनशीलतामा टिकेको छ, जहाँ गरिब र निमुखाका लागि न त कुनै ‘आमा’ छिन्, न त कुनै अधिकारवादी नै।
